آل بويه كه هم‌عصر سامانيان بوده‌اند نقل مىكند . نظام الملك براى جلوگيرى از اين خطر به ويژه با اشتغال يك شخص به چند شغل مخالفت مىكند . نمونه‌هائى از اين گونه شاغلان چندين شغل هم در زمان سامانيان مشاهده مىگرديده « 1 » . اما راجع‌به باج يا حقوق گمركى « 2 » . . . اين عوارض بيشتر در گذرگاههاى آمودريا مأخوذ مىگرديده . از هر شتر 2 درهم و از بابت قماشى كه سوار حمل مىكرده ( محتملا به وسيلهء اسب يا خر ) يك درهم دريافت مىداشتند . شمش نقره فقط مىبايست به بخارا حمل شود و بدين منظور معاينهء گمركى صورت مىگرفته . در توقف‌گاهها ( محتملا در مقصد نهائى كالا ) از نيم تا يك درهم مأخوذ مىگرديده . وارد كردن غلامان ترك فقط با اجازهء ويژهء دولت ، كه در هر مورد مىبايستى صادر شود ، ممكن مىبود و ضمنا براى صدور چنين پروانه‌اى از 70 تا 100 درهم مىگرفتند « 3 » . براى اجازهء وارد كردن دختركان - كنيز ترك نيز همين مبلغ گرفته مىشد ، ولى اجازهء مخصوص ضرورتى نداشت . براى عبور زنان [ كنيزكان ؟ ] فقط 20 تا 30 درهم اخذ مىكردند .

--> ( 1 ) - « متون » ، ص 56 ( سمعانى ؛ چاپ مارگوليوس ، ذيل كلمهء « الخازن » ) ( 2 ) - مقدسى ، 341 - 340 . « ضريبه » اصطلاحى است كه در مفاتيح العلوم ( 59 ) ( خوارزمى ) به همان معنى « مكس » به كار رفته . به كلمهء « باج » فارسى كه در تأليف ابن رسته ، 3 / 168 آمده توجه شود . نيك معلوم است كه در ممالك اسلامى حقوق و عوارض گمركى همواره مخالف قوانين دينى شمرده مىشده . ( 3 ) - به گفتهء ابن خرداذبه ( 28 ) بهاى 2000 غلام كه هر ساله از طرف طاهريان به دربار خليفه فرستاده مىشده به 600000 درهم بالغ مىگشته . بدين‌طريق بهاى متوسط غلام ترك در قرن سوم هجرى ( 9 ميلادى ) 300 درهم بوده .